Archeologiczne badania wykopaliskowe prehistorycznej kopalni krzemienia „Borownia” w Rudzie Kościelnej

Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim wraz z Instytutem Archeologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie i we współpracy z Samodzielną Pracownią Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN z Warszawy, przeprowadziło w dniach od 3 lipca do 26 sierpnia 2017 r. archeologiczne badania wykopaliskowe prehistorycznej kopalni krzemienia pasiastego „Borownia”, położonej nad doliną rzeki Kamiennej, kilka kilometrów na południowy wschód od Krzemionek. Stanowisko zostało odkryte w 1921 r. przez przyszłych wybitnych uczonych –  archeologa Stefana Krukowskiego (1890-1982) i geologa dr Jana Samsonowicza (1888-1959).

Ruda Kościelna, gm. Ćmielów. Prehistoryczna kopalnia krzemienia pasiastego „Borownia” 10 czerwca 2016 r. Miejsce przyszłych badań w 2017 r. Fot. Jacek Lech

 

 

 

 

 

 

 

 

Wśród starożytnych kopalń krzemienia badanych dotąd w Polsce „Borownia” wyróżnia się polem górniczym z licznymi, bardzo wyraźnie widocznymi zagłębieniami dawnych szybów oraz znacznymi wyniesieniami otaczających je hałd przyszybowych. Należy ona do niewielkiej grupy najlepiej zachowanych prehistorycznych kopalń krzemienia w Europie.

W związku z podejmowanymi od około 1931 r. próbami niwelacji skraju pola górniczego w Borowni w celu powiększenia sąsiednich pól uprawnych, na jej najlepiej zachowanej części został utworzony w 1934 r. rezerwat archeologiczny. Było to możliwe dzięki poparciu właścicielki terenu – Pani M. Broel-Platerowej. Od chwili odkrycia, stanowisko było przedmiotem zainteresowania archeologów, przede wszystkim z Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, a w drugiej połowie minionego stulecia również z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie (d. IHKM PAN) i Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Do lipca 2017 r. prowadzone na terenie „Borowni” prace archeologiczne miały charakter badań powierzchniowych; prowadzono również badania geofizyczne i innymi metodami technicznymi, wśród nich lotniczego skanowania laserowego (ALS).

Podjęte w lipcu 2017 r. archeologiczne badania wykopaliskowe wynikały przede wszystkim z tegorocznej decyzji o zgłoszeniu tego obiektu wraz kopalniami „Krzemionki Opatowskie” oraz „Korycizna” na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Początkowo na listę światowego dziedzictwa miała być zgłoszona jedynie kopalnia w Krzemionkach. Przeprowadzone w ostatnich miesiącach konsultacje  w  międzynarodowym gronie specjalistów z zakresu listy światowego dziedzictwa wskazały, iż zgłoszenie samej kopalni w Krzemionkach, wobec faktu, iż w 2000 r. na listę światowego dziedzictwa została wpisana neolityczna kopalnia krzemienia w Spiennes (Belgia), wiąże się z dużym ryzykiem, iż zgłoszenie Krzemionek zostanie odrzucone. W ocenie polskich i zagranicznych specjalistów, szansa na wpisanie Krzemionek znacząco wzrośnie, jeżeli zgłosić je jako region prehistorycznych kopalń krzemienia pasiastego oraz związanych z nimi osad pradziejowych razem z kopalniami „Borownia” i „Korycizna” oraz osadą neolityczną w Ćmielowie.

Ruda Kościelna, gm. Ćmielów. Ostatnia faza badań wykopaliskowych prehistorycznej kopalni krzemienia pasiastego „Borownia” w 2017 r. Pomiary głębokości wykopu I i odkrytych w nim obiektów. Fot. Jacek Lech

 

 

 

 

 

 

 

 

Tegoroczne badania wykopaliskowe mają umożliwić przede wszystkim datowanie absolutne metodą radiowęglową badanych fragmentów pola górniczego. Kierownictwo całości prac sprawował prof. dr hab. Jacek Lech z IA UKSW oraz Muzeum Archeologicznego i Rezerwatu  Krzemionki. Realizacja badań była możliwa dzięki wspaniałej pracy studentów archeologii z IA UKSW odbywających w Borowni praktykę lub zaangażowanych do tych prac przez nasze Muzeum.

Ruda Kościelna, gm. Ćmielów. Badania wykopaliskowe prehistorycznej kopalni krzemienia pasiastego „Borownia” w 2017 r. Wykop II. Odkryty w czasie tegorocznych badań półwytwór ostrza siekiery z krzemienia pasiastego, prawdopodobnie z wczesnego okresu epoki brązu. W celu uzyskania dobrego surowca do produkcji podobnych okazów uprawiano w tym okresie w Borowni górnictwo. Fot. Jacek Lech

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Badaniami objęto dwa fragmenty pola górniczego starożytnej kopalni, które zostały zniwelowane i częściowo zniszczone przez różne, również nielegalne działania. Na obszarze tym zadokumentowano ślady zniszczeń oraz zlokalizowano kilka niewidocznych już na powierzchni szybów górniczych wraz z towarzyszącymi im prehistorycznymi hałdami gruzu wapiennego wydobytego w trakcie drążenia szybów o kilkumetrowej głębokości. Odsłonięte struktury zadokumentowano. Zebrano pozostałości po prehistorycznej obróbce krzemienia (ponad 6 tys. okazów różnych odpadków produkcyjnych), wśród nich kilkanaście interesujących narzędzi i ich półwytworów. Najważniejsze znaczenie będzie prawdopodobnie miała seria uzyskanych prób węgli drzewnych, która pozwoli ustalić chronologię odkrytych struktur starożytnej kopalni i dostarczy danych do rekonstrukcji środowiska naturalnego z okresu jej funkcjonowania. Pierwsze naukowe podsumowanie tegorocznych prac zostanie przedstawione na „Drugim Krzemionkowskim Seminarium Archeologicznym. Wiosna 2018”. Seminarium odbędzie się w Muzeum Archeologicznym i Rezerwacie Krzemionki w dniach 23 i 24 marca 2018 r.

 

Kurator Naukowy Muzeum i Rezerwatu Krzemionki
oraz kierownik badań wykopaliskowych kopalni krzemienia „Borownia” w 2017 r.

prof. zw. dr hab. Jacek Lech

Instytut Archeologii UKSW w Warszawie
oraz Muzeum Archeologiczne i Rezerwat Krzemionki